گزارش ویژه | اپریل ۲۰۲۶
در میان کوههای دورافتاده ولسوالی بلخاب در ولایت سرپل، صدای استخراج زغالسنگ بیوقفه ادامه دارد. این منطقه که زمانی کمتر در کانون توجه بود، اکنون به یکی از مهمترین مراکز معدنی افغانستان تبدیل شده است. اما برای بسیاری از باشندگان محلی، این «رونق» اقتصادی با بهبود زندگی همراه نبوده است.
منابعی که سرنوشت را تغییر داد
بلخاب از جمله مناطقی است که ذخایر قابل توجه زغالسنگ دارد. در سالهای اخیر، بهویژه پس از ۲۰۲۵، استخراج این منابع بهطور چشمگیری افزایش یافته و به یکی از محورهای اصلی اقتصاد افغانستان تبدیل شده است.
مقامها این روند را بخشی از تلاشها برای تقویت اقتصاد و کاهش وابستگی به کمکهای خارجی میدانند. پروژههای استخراجی، شامل دهها تونل و صدها کارگر، اکنون بهصورت فعال در منطقه جریان دارد.
اما اهمیت این منابع تنها اقتصادی نیست.
معادن و ریشههای تنش
تحلیلگران میگویند که کنترل معادن بلخاب نقش مهمی در درگیریهای سال ۲۰۲۲ داشته است؛ درگیریهایی که میان طالبان و نیروهای محلی رخ داد و منجر به کشتهشدن غیرنظامیان و آوارهشدن هزاران خانواده شد.
اگرچه سطح خشونتها در حال حاضر کاهش یافته، اما آثار آن همچنان در منطقه باقی است و بیاعتمادی میان مردم و حاکمیت ادامه دارد.
درآمدها؛ شفاف یا پنهان؟
با کاهش کمکهای خارجی، حکومت طالبان تمرکز خود را بر استخراج منابع طبیعی افزایش داده است. در این میان، معادن بلخاب به یکی از منابع مهم درآمدی تبدیل شدهاند.
با این حال، یکی از پرسشهای کلیدی همچنان بیپاسخ مانده است:
عواید این معادن چگونه و در کجا مصرف میشود؟
برخلاف تصور، ثروت بلخاب برای منطقه و مردم آن رفاه، آسایش و کیفیت زندگی بهتر را به همراه نداشته است. عواید حاصل از استخراج معادن بلخاب در دورههای مختلف عمدتاً به کام مقامهای حکومتی و سیاستمداران بوده و سهم مردم محلی بهطور نسبی اندک و ناچیز باقی مانده است. این منابع بهگونهای که انتظار میرفت، هیچگاه برای رفاه مردم و توسعه زیرساختهای شهری، امکانات آموزشی، تفریحی و خدمات صحی بلخاب استفاده نشده است.
در نبود نهادهای نظارتی مستقل، ارزیابی دقیق نحوه مدیریت این درآمدها دشوار است. مقامها میگویند که این عواید در پروژههای زیربنایی مصرف خواهد شد، اما شواهد ملموس در سطح محلی محدود است.
زندگی در سایه معادن
باشندگان بلخاب روایت متفاوتی از این تحولات دارند.
یکی از باشندگان میگوید:
«زغالسنگ از اینجا بیرون میشود، اما فقر هنوز در اینجا باقی است.»
با وجود ایجاد برخی فرصتهای کاری، این مشاغل اغلب: موقتی, کمدرآمد, و فاقد تضمینهای ایمنی و اجتماعی هستند.
خطرات و نگرانیها
گزارشها حاکی از آن است که شرایط کاری در برخی معادن با استانداردهای ایمنی فاصله دارد. کارگران از نبود تجهیزات مناسب و خطرات ریزش تونلها شکایت دارند.
همچنین نگرانیهایی درباره:نبود شفافیت مالی, عدم نظارت مستقل, و پیامدهای زیستمحیطی مطرح شده است.
کارشناسان هشدار میدهند که در صورت ادامه این روند، منابع طبیعی ممکن است بهجای توسعه، به عامل نابرابری و بیثباتی تبدیل شود.
آیندهای نامشخص
بلخاب امروز در نقطهای حساس قرار دارد. این منطقه از یکسو دارای منابعی است که میتواند زمینهساز رشد اقتصادی باشد، و از سوی دیگر با چالشهایی روبهروست که مانع تحقق این ظرفیت میشود.
پرسش اصلی این است که آیا این منابع میتواند به بهبود واقعی زندگی مردم منجر شود، یا همچنان در خدمت ساختارهای قدرت باقی خواهد ماند.
